‘Kerdaats’ 

In menig Reuvers huis hangt een Ruivers Laesplengkse aan de muur. Daarop zie je een aantal typisch Reuverse woorden met een plaatje ter verduidelijking. Wat bijvoorbeeld het woord ‘aektes’ betekent, dat weet een echte Reuvernaar zo wel. Voor de ‘niet echte’ Reuvernaren (‘import’) is het woord voorzien van een plaatje van een hagedis. Het laesplengkse is dus een soort ‘Aap, noot, Mies’, al zullen de jongere lezers deze verwijzing misschien ook niet meer kennen. Hoe dan ook, één plaatje toont een jongen met, ja, met wat? Hij lijkt te knikkeren, er staat een kogelvormig voorwerp bij, een grote knikker dus. Echter het woord dat erbij staat is ‘kerdaats’. Is een kerdaats een grote knikker? Nee, dus, al zegt de Groeëte Zeumer (Beesels-Ruivers Waordebook) van wel. Het kerdaats genoemde kogelvormig voorwerp werd gebruikt bij het ‘kerdaatse’, oftewel ‘trumpen’, een buitenspel dat voor de oorlog en vlak erna gespeeld werd.

Beschrijving

Het spel ging ongeveer zo: Vier tot acht jongelui leggen elk een cent op een platte steen. Zij hebben afgesproken of zij allemaal kop of munt boven leggen. Dan gaan ze ongeveer vier meter voor de steen staan, ieder gewapend met een ijzeren kogel (‘kerdaats’) van ongeveer 2,5 cm doorsnee. De bedoeling is de kerdaats op een muntje te gooien zodat dit omdraait en de andere zijde bovenkomt. Degene die dit lukt, wint het muntje. Springt het muntje van de steen af, dan is de gooier ook af (en ‘verdient’ dus niets meer). De jongste mag beginnen, en er wordt verder om de beurt gegooid.

Omdat het nogal lastig is vanaf vier meter een muntje te raken, gooien de meesten de kerdaats zodanig dat hij dichtbij de steen komt te liggen. De volgende worp wordt dan aanzienlijk gemakkelijker. Het is zelfs mogelijk, als de kerdaats tegen de steen komt te liggen, bij de volgende worp de kerdaats loodrecht of bijna loodrecht te laten vallen, met een grote kans om een muntje te treffen. 

Zelf heb ik dit spel nooit gespeeld. Toen ik jong was, na de oorlog (40-45), werd het nauwelijks meer gespeeld. Wat ik er nog van heb gezien waren de ‘kerdaatsen’ en de platgegooide centen, waarvan ik me afvroeg hoe die toch zo plat kwamen. Een kerdaats is dus afgebeeld op het Ruivers Laesplengske, maar daar wordt je verder niet wijzer van. Die had net zo goed van gebakken klei kunnen zijn, zoals zoveel ‘kölse’ (knikkers) in die tijd. Wel heb ik vaker een kerdaats in mijn handen gehad. Pas toen het kerdaatse uit de mode ging, werd de kerdaats namelijk ook wel gebruikt om te knikkeren.

De in dit artikel beschreven kennis, heb ik opgedaan door met een aantal oudere mensen te praten. Vaak kenden zij ook nog maar een deel van het verhaal en moest ik fragmentarische kennis aan elkaar plakken. Zo kwam er toch een redelijk volledig beeld tot stand, dat waarschijnlijk wel goed klopt met de werkelijkheid. Overigens, aangezien echter vrouwen langer leven dan mannen, zijn het vooral vrouwen die nog iets over trumpen weten.

Opmerkelijk is, dat het spel vooral - zoniet uitsluitend - gespeeld werd door jonge mannen. De jonge dames mochten niet meedoen, al vertelde één dame dat zij wel eens mocht invallen als er te weinig deelnemers waren. Voor de jonge dames waren er andere spellen, zoals ‘kölse’ (knikkeren), rijpe (‘hoepelen’ met een fietsrad; rijp komt van het Duitse Reife), of ‘tielepossen’ (‘bergemuuske’, diefje met verlos).  

De kerdaatse

Hoe kwamen de spelers nou aan die ijzeren kerdaatsen, met allemaal dezelfde afmetingen en gewicht? Je kon ze nergens kopen, in elk geval, niet bij een smid, niet bij een aannemer. De oplossing van het raadsel lag een stukje onder de grond! Een zegspersoon zei dat de ijzeren kogels uit de rails van de ‘tuf’ kwamen, het smalspoorwegtreintje dat vanaf de grens klei naar de kleifabrieken bracht. Mogelijk dienden de kogels om de wissels soepel te laten lopen. Het was niet alleen bekend dat daar die kogels zaten, maar ook verboden om ze eruit te halen. Daar trok de jeugd zich overigens weinig van aan.

Het gooien met ijzeren kogels was niet ongevaarlijk. Je kon er iemand een flink gat in zijn hoofd gooien. Er zijn overigens geen meldingen van persoonlijke ongelukken overgeleverd. Wel is er een verhaal van een enthousiaste jongeling die zijn eerste gooi - rechtstreeks gemikt op de steen met munten - zag verdwijnen door het raam van de buren.